Kamu ve üniversite hastanesinde hatalı tedavi: tam yargı ve rücu

Devlet hastanesinde, eğitim ve araştırma hastanesinde, il sağlık müdürlüğüne bağlı bir sağlık tesisinde veya devlet üniversitesi hastanesinde yaşanan hatalı tedavi, özel hastanedeki hatalı tedaviden hukuken farklı bir yoldan izlenir. Burada hekim kamu görevlisidir, sağlık hizmeti bir kamu hizmetidir ve zarar, idarenin sorumluluğu kapsamında değerlendirilir. Bu nedenle uyuşmazlık kural olarak adli yargıda değil, idare mahkemesinde tam yargı davasıyla çözülür.

Uygulamada en çok hak kaybı, bu ayrımın baştan doğru yapılmamasından doğar: hekime asliye hukuk mahkemesinde dava açılır, dava yıllar sonra husumet yokluğundan reddedilir ve bu arada idari yargıdaki süreler kaçırılır. Aşağıda kimin sorumlu olduğu, davanın kime ve hangi sürede açılacağı, ispatın nasıl yapıldığı ve idarenin ödediği tazminatı hekimden nasıl geri isteyebileceği ele alınmaktadır.

Hizmet kusuru: idarenin sorumluluğunun temeli

Anayasa, idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğunu kabul eder (Anayasa m. 125, son fıkra). İdari eylemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan zarar görenlerin açtığı dava, tam yargı davasıdır (2577 sayılı İYUK m. 2/1-b). Danıştay, hizmet kusurunu hizmetin kuruluşunda, düzenlenişinde veya işleyişindeki nesnel bozukluk olarak tanımlar ve hizmetin kötü, geç işlemesi ya da hiç işlememesi hâllerinde bu kusurun gerçekleştiğini kabul eder.

Hizmet kusuru, tek bir hekimin hatasıyla sınırlı değildir. Uzmana zamanında konsültasyon yapılmaması, nöbet düzeninin yetersizliği, ameliyat randevusunun hastanın durumuna göre çok geç verilmesi, tıbbi kayıtların eksik tutulması gibi organizasyon eksiklikleri de idareyi sorumlu kılar. Davacının belirli bir hekimin kim olduğunu ispat etmesi gerekmez; önemli olan, sunulan sağlık hizmetinin tıp biliminin kabul ettiği standartların altında kalması ve zararla arasında illiyet bağı bulunmasıdır.

Hekime doğrudan dava açılamaz

Memurlar ve diğer kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken işledikleri kusurlardan doğan tazminat davaları, kendilerine rücu edilmek kaydıyla, ancak idare aleyhine açılabilir (Anayasa m. 129/5). Aynı kural 657 sayılı Devlet Memurları Kanununda da yer alır: kişiler, kamu hukukuna tabi görevlerle ilgili olarak uğradıkları zararlardan dolayı bu görevleri yerine getiren personel aleyhine değil, ilgili kurum aleyhine dava açar (657 sayılı DMK m. 13/1).

Bunun pratik sonucu şudur: devlet hastanesindeki hekime asliye hukuk veya tüketici mahkemesinde açılan tazminat davası, hekimin "kişisel kusuru" ileri sürülse bile, eylem görev sırasında ve görevle ilgili olarak gerçekleşmişse husumet yokluğundan reddedilir. Davalı, devlet hastaneleri için Sağlık Bakanlığı, devlet üniversitesi hastaneleri için ilgili üniversitedir. Görevle hiçbir ilgisi bulunmayan, tamamen kişisel nitelikteki eylemler bu güvencenin dışında kalabilir; ancak teşhis ve tedavi sürecindeki hatalar Yargıtay'a göre tipik olarak hizmet kusuru niteliğindedir.

İdareye ön başvuru ve dava açma süreleri

Tıbbi müdahale bir idari eylemdir. İdari eylemden zarar gören, dava açmadan önce eylemi öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak zararının giderilmesini istemek zorundadır (İYUK m. 13/1). İdare isteği kısmen veya tamamen reddederse ret işleminin tebliğinden, otuz gün içinde cevap vermezse bu sürenin bitiminden itibaren dava süresi işler. Dava süresi idare mahkemelerinde altmış gündür (İYUK m. 7/1).

• Başvuru dilekçesinde olay, tarih, hastane, iddia edilen kusurlar ve istenen maddi ve manevi tazminat kalemleri açıkça yazılmalıdır. Davada, başvuruda ileri sürülmeyen yeni bir zarar kalemi istenmesi tartışma yaratabilir.
• Görevsiz adli yargıya açılan tam yargı davası görev yönünden reddedilirse, sonradan idare mahkemesine açılacak davada idareye başvuru şartı aranmaz (İYUK m. 13/2). Bu kural başvuru şartını kaldırır; idari yargıdaki dava süresinin takibini gereksiz kılmaz.
• Yetkili mahkeme, zarar bir hizmetten doğmuşsa hizmetin görüldüğü yer idare mahkemesidir (İYUK m. 36/b).

Sürelerin hesabı ve başlangıcı ayrıca tartışmalıdır; "öğrenme" tarihinin nasıl belirlendiği zamanaşımı ve süreler konulu yazımızda ayrıntılı olarak anlatılmıştır.

Tam yargı davasında ispat

İdari yargıda yazılı yargılama usulü uygulanır, ancak bilirkişi incelemesinde HMK hükümleri geçerlidir (İYUK m. 31). Hizmet kusurunun varlığı neredeyse her dosyada Adli Tıp Kurumu veya üniversite öğretim üyelerinden oluşan bilirkişi kurulu raporuyla belirlenir. Rapor, davacının somut itirazlarını karşılamıyorsa ek rapor veya yeni rapor istenmelidir. Danıştay, ölüm nedeni tıbben kesin olarak belirlenemese bile, hizmetin eksik sunulduğu ve hasta yakınlarının "kurtarılabilir miydi" sorusuyla ömür boyu şüphe içinde kalacağı durumlarda manevi tazminata hükmedilmesi gerektiğini kabul etmektedir.

İdarenin hekime rücuu

Anayasa m. 129/5, davanın idareye açılmasını "kendilerine rücu edilmek kaydıyla" düzenler; kurumun sorumlu personele genel hükümlere göre rücu hakkı saklıdır (657 sayılı DMK m. 13/1). Sağlık çalışanları bakımından bu rücu, 2022'de 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanununa eklenen ek madde 18 ile özel bir usule bağlanmıştır:

• Kamu kurumlarında ve devlet üniversitelerinde görev yapan sağlık meslek mensuplarının muayene, teşhis ve tedaviye ilişkin uygulamaları nedeniyle idarenin ödediği tazminattan dolayı rücu edilip edilmeyeceğine ve rücu miktarına, ilgilinin görevini kötüye kullanıp kullanmadığı ve kusur durumu gözetilerek Sağlık Bakanlığı bünyesindeki Mesleki Sorumluluk Kurulu bir yıl içinde karar verir.
• Devlet üniversitelerinde çalışanlar bakımından nihai kararı, Kurul kararı ve varsa kesinleşmiş ceza mahkemesi kararı dikkate alınarak ilgili üniversite altı ay içinde verir.
• İdare, kesinleşen mahkeme kararındaki tazminatı ödedikten sonra, zorunlu mali sorumluluk sigortası bulunan sağlık meslek mensubunun yerine geçer ve ödediği tutarı, mensubun kusuru oranında ve teminat dâhilinde sigorta şirketinden ister.

Hasta açısından bu düzenlemenin önemi, tazminatı ödeyecek olanın her durumda idare olmasıdır; rücu, idare ile hekim (ve sigortacısı) arasındaki iç ilişkiye aittir.

Sık yapılan hatalar

• Kamu hastanesindeki hekimi veya başhekimi şahsen davalı göstermek.
• Ceza soruşturmasının sonucunu beklerken İYUK m. 13'teki bir yıllık ve beş yıllık süreleri geçirmek.
• Maddi ve manevi tazminatı ayrı zamanlarda istemek; sonradan istenen kalem süre aşımına takılabilir.
• Bilirkişi raporuna somut, tıbbi gerekçeli itiraz yapmamak.

Emsal kararlar

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 11.03.2024, 2023/8150 E., 2024/2628 K. Hastanın ölümü üzerine yakınları, tedaviye katılan ve kamu görevlisi olan hekimlere doğrudan manevi tazminat davası açmıştı. Yerel mahkeme hekimlerden birinin kişisel kusurunu kabul ederek direnmiş, Hukuk Genel Kurulu ise 25.01.2022 tarihli kararıyla direnmeyi bozmuştu. Daire, bu bozmaya uyularak verilen husumet yokluğundan ret kararını onadı. Kararda aktarılan Genel Kurul gerekçesine göre eylem görev sırasında ve görevle ilgili olup hizmet kusuru niteliğinde olduğundan “eldeki davada husumet kamu görevlisine değil, idareye düşmektedir”. Olay 2003, dava 2010 tarihlidir; yanlış davalı seçimi, davacılara on yılı aşkın bir yargılamaya mal olmuştur.

Danıştay 10. Daire, 22.05.2024, 2020/1251 E., 2024/2077 K. Bacak ağrısıyla üç gün üst üste bir devlet hastanesinin acil servisine başvuran ve uzman konsültasyonu yapılmadan taburcu edilen hasta aynı gece hayatını kaybetmişti. Yakınlarının önce hekimlere açtığı dava husumetten reddedilmiş, idareye açılan dava da süre aşımından reddedilmiş; Anayasa Mahkemesinin mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin kararı üzerine yeniden yargılama yapılmıştı. Danıştay, ölüm nedeni belirlenemediği için maddi tazminat isteminin reddini onadı; ancak konsültasyon eksikliği nedeniyle ailenin ömür boyu şüphe duyacağını belirterek manevi tazminatın reddini bozdu. Kararda “Hizmet kusurundan dolayı sorumluluk, idarenin sorumluluğunun doğrudan ve asli nedenini oluşturmaktadır.” denilmektedir.

Yargıtay 4. Hukuk Dairesi, 30.04.2024, 2021/24238 E., 2024/3985 K. İdare, bir devlet hastanesinde çalışan pratisyen hekimin hatalı teşhis ve tedavisi nedeniyle idare mahkemesinin hükmettiği tazminatı ödemiş ve hekime rücu davası açmıştı. Yargıtay, 3359 sayılı Kanunun geçici 13. maddesi uyarınca idareye Mesleki Sorumluluk Kuruluna başvurması için süre verilmesi, başvuru yapılmazsa davanın usulden reddedilmesi gerektiğini belirterek kararı resen bozdu. Karar, rücu davalarında artık doğrudan mahkemeye gidilemeyeceğini, önce Kurul kararının gerektiğini göstermektedir.

Sık sorulan sorular

Hekim hakkında ceza davası açılması, idareye karşı tazminat davasını etkiler mi?

Ceza soruşturması ile tam yargı davası birbirinden bağımsızdır. Ceza dosyasının beklenmesi, İYUK m. 13'te süreleri durduran bir sebep olarak öngörülmemiştir; bu nedenle başvuru ve dava süreleri ayrıca takip edilmelidir.

Devlet üniversitesi hastanesinde dava kime açılır?

Hekime değil, ilgili devlet üniversitesine açılır; önce üniversiteye İYUK m. 13 kapsamında başvurulur. Sağlık Bakanlığına bağlı hastanelerde muhatap Sağlık Bakanlığıdır.

İdareye başvurmadan doğrudan dava açılabilir mi?

Kural olarak hayır. İdari eylemden doğan zararlarda ön başvuru zorunludur. İstisnası, görevsiz adli yargı merciine açılmış tam yargı davasının görev yönünden reddedilmiş olmasıdır (İYUK m. 13/2).

Hekim, idarenin ödediği tazminatın tamamını öder mi?

Hayır. Rücu edilip edilmeyeceğine ve miktarına Mesleki Sorumluluk Kurulu kusur durumunu gözeterek karar verir; zorunlu mali sorumluluk sigortası bulunan hâllerde idare, kusur oranında ve teminat dâhilinde sigortacıya başvurur (3359 s. Kanun ek m. 18).

Dayanak mevzuat

• Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 125, m. 129/5
• 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 13
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 2/1-b, m. 7, m. 13, m. 31, m. 36
• 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ek m. 18, geçici m. 13
• Yargıtay 4. HD, 11.03.2024, 2023/8150 E., 2024/2628 K.
• Danıştay 10. D, 22.05.2024, 2020/1251 E., 2024/2077 K.
• Yargıtay 4. HD, 30.04.2024, 2021/24238 E., 2024/3985 K.