Acil serviste gecikme, hastanın kabul edilmemesi ve sevk hataları

Acil servise başvuran bir hastanın saatlerce bekletilmesi, “yerimiz yok” denilerek geri çevrilmesi ya da stabil olmadan başka bir hastaneye gönderilmesi, ağır sonuçlar doğurabilen ve sık karşılaşılan şikâyetlerdendir. Acil sağlık hizmetinde mevzuat, hastanenin türünden bağımsız olarak iki temel ilke koyar: acil hasta kabul edilir ve stabil hâle getirilmeden sevk edilmez.

Bu kuralların ihlali, kamu hastanesinde idarenin hizmet kusurunu, özel hastanede hastane ve hekimin hukuki sorumluluğunu, bazı durumlarda da hekimin ceza sorumluluğunu doğurur. Aşağıda acil hasta kavramı, kabul ve ücret kuralları ile sevk zincirindeki sorumluluk ele alınmaktadır.

Acil hasta ve kabul yükümlülüğü

Acil servis hizmetleri; ani gelişen hastalık, kaza, yaralanma ve benzeri durumlarda hastaların sakatlık ya da ölümden korunması amacıyla yapılması gereken müdahale ve tedavilerdir (Yataklı Sağlık Tesislerinde Acil Servis Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ m. 4/b). Hangi hastanın ne kadar hızlı görüleceği triyaj ile belirlenir; ayaktan başvurduğu hâlde hayati tehlikesi olduğu değerlendirilen hasta, kayıt ve triyaj beklenmeden uygun alana alınır (Tebliğ m. 8/3).

Kabul yükümlülüğü açıktır:

• Sağlık tesisleri, kendilerine başvuran veya ambulansla getirilen tüm acil vakaları sağlık güvencesi ve ödeme gücü olup olmadığına bakmaksızın kabul etmek, ilk değerlendirmeyi ve gerekli tıbbi müdahaleyi yapmakla yükümlüdür (Tebliğ m. 11/1). Kimlik belgesi bulunmaması müdahaleye engel değildir (m. 11/2).
• Acil servise başvuran hastanın kabulü esastır; yoğunluk hâlinde hastanenin diğer birimlerinin imkânlarından yararlanılır (Tebliğ m. 8/7).
• Özel ve kamuya ait bütün hastanelerin acil birimleri bütün acil başvurularını ayrım yapmaksızın kabul eder; her hasta için acil tıbbi değerlendirme, müdahale ve gerektiğinde stabilizasyon sağlanır (Acil Sağlık Hizmetleri Yönetmeliği m. 15). Acil servis, hastanın sosyal güvencesine bakmaksızın stabilizasyon sağlanıncaya kadar bütün tıbbi hizmetleri sunar (m. 24).

Tebliğ, özel hastaneler ve vakıf üniversitesi hastaneleri bakımından da uygulanır (Tebliğ m. 2/2). Dolayısıyla özel hastanenin “anlaşmamız yok” ya da “önce ödeme yapın” gerekçesiyle acil hastayı değerlendirmeden geri çevirmesi hukuka aykırıdır. Sağlık Bakanlığınca belirlenen acil hastaya müdahale esaslarına uyulmaması, hastanenin bir önceki aya ait brüt hizmet gelirinin yüzde beşine kadar idari para cezası gerektirir (3359 sayılı Kanun ek m. 11/4).

Acil hâlde ücret

Sözleşmeli ve sözleşmesiz sağlık hizmeti sunucuları acil hâllerde genel sağlık sigortalısından veya Sosyal Güvenlik Kurumundan ilave ücret talep edemez; sözleşmesiz hastaneden acil hâlde alınan hizmetin bedeli kişiye fatura karşılığı ödenir (5510 sayılı Kanun m. 73). Sağlık Uygulama Tebliği'ne göre hastanın 24 saat içinde stabilize edilmesi esastır; acil hâl, hastanın ilgili kliniğe yatırılması veya başka bir hastanenin yataklı servisine sevkiyle sona erer. Acil servisten kabul edilerek uygulanan acil girişimler ile 24 saat içinde acil gözlemde verilen hizmetler için ilave ücret alınamaz; sonrasında ücret istenebilmesi için acil hâlin sona erdiği, imza karşılığı verilen bilgilendirme formuyla yazılı olarak bildirilmelidir (SUT 1.9.1/6).

Hastadan bu kurallara aykırı ücret alınmışsa il sağlık müdürlüğüne şikâyet edilebilir. Danıştay'ın aşağıda anılan kararında görüldüğü gibi Bakanlık, mevzuata aykırı alınan ücretin iadesini sağlayabilmekte ve hastaneye idari para cezası uygulayabilmektedir.

Sevk zinciri ve sorumluluk

Hastanenin uzman hekim, donanım, yatak ve tedavi kapasitesi uygunsa hastanın sevk edilmeden orada tedavisi esastır. Hasta durumu stabil oluncaya kadar sevk edilmez; stabilizasyon sağlanamıyor ve sevk mutlaka gerekiyorsa uygun koşullarla sevk yapılır (Tebliğ m. 12/1-2). Sevk kuralları şöyle özetlenebilir:

1. Sevk edilen hastanın sorumluluğu, tedavisinin yapılacağı tesise kabulü sağlanana kadar sevk eden tesistedir (m. 12/3).
2. Sevk edilen tesis, kabul için gerekli tedbirleri almak ve bekletmeksizin tedaviye başlamakla yükümlüdür (m. 12/2-3).
3. Sevk kararını veren hekim sevk gerekçelerini açıkça yazmalıdır (m. 12/3); acil nakiller 112 Komuta Kontrol Merkezinin koordinasyonunda yürütülür (m. 14/2).
4. Tesisler arasında koordinasyonla yoğun bakım veya servise sevk edilen hasta, kabul eden hekimce reddedilemez veya acil servise yönlendirilemez (m. 11/8).

Kamu hastanelerinde bu yükümlülüklerin ihlali hizmet kusuru olarak tam yargı davasına konu olur; yer bulunamaması nedeniyle sevkin saatlerce gecikmesi, tek tek hekimlerin kusuru olmasa bile organizasyon eksikliği sayılabilir. Özel hastanelerde hastane ve hekim sözleşme ve haksız fiil hükümlerine göre sorumludur. Kötü sonuç ölüm veya yaralanma ise hekim hakkında taksirle öldürme veya yaralama soruşturması da gündeme gelir.

Hasta ve yakınlarının yapması gerekenler: başvuru saati, triyaj rengi, muayene ve sevk saatlerini gösteren kayıtlar ile 112 nakil kayıtları istenmeli; sevk formunda gerekçenin yazılı olup olmadığı kontrol edilmelidir. “Tedaviyi reddediyorum” formunun baskı altında imzalatılması, ileride sorumluluk tartışmasında hastanenin lehine kullanılabileceğinden dikkatle okunmalıdır.

Emsal kararlar

Danıştay 10. Daire, 12.02.2024, 2022/216 E., 2024/104 K. 31 haftalık gebe davacı, ağrı şikâyetiyle saat 14.04'te bir kamu hastanesinin acil servisine getirilmiş, yenidoğan yoğun bakım ünitesi bulunmadığından sevkine karar verilmiş, 112 tarafından beş ilde yer aranmış ve sevk ancak gece yarısından sonra gerçekleşebilmişti; varılan hastanede bebeğin öldüğü saptanmıştı. Adli Tıp Kurumu hekimlere kusur atfetmemişti. Danıştay, sevk kararı ile sevk arasında çok uzun süre geçtiğini ve “sağlık hizmetinin niteliği gereği çok küçük zaman dilimlerinin dahi önemli olduğu” hususunu vurgulayarak sağlık hizmetinin işleyişinde organizasyon eksikliği bulunduğuna, manevi tazminat isteminin reddedilemeyeceğine karar verdi. Hekim kusuru bulunmasa da idarenin sorumluluğunun doğabileceğini gösteren önemli bir karardır.

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 28.09.2022, 2020/3366 E., 2022/6010 K. Karın ağrısı ve kusma ile bir devlet hastanesinin acil servisine başvuran çocuk, tetkik ve serum tedavisinden sonra evine gönderilmiş, ertesi gün akut batın tablosuyla ameliyat edilmiş ancak perfore apandisit ve peritonit nedeniyle ölmüştü. Adli Tıp raporları, grafilerdeki bulgularla akut batının mevcut olduğunu, konsültasyon ve ileri tetkik gerektiğini, zamanında tanıyla kurtulmanın mümkün olduğunu bildirmişti. Daire, Bakanlığın sorumluluğun ilk kabul muayenesini yapıp taburculuğa karar veren müdavi hekimde olduğuna ilişkin yazısını da dikkate alarak bu hekim hakkındaki mahkûmiyeti, meslekten yasaklamaya yönelik itirazları da reddederek onadı; diğer iki hekimin beraatini de onadı.

Danıştay 10. Daire, 24.02.2025, 2021/3472 E., 2025/1084 K. Özel bir hastane, acil hâl kapsamında tedavi edilen hastadan Bakanlıkça onaylanan oda ücretinin üzerinde bedel almış; il sağlık müdürlüğü fazla ücretin iadesine ve idari para cezasına karar vermişti. Danıştay, acil hizmette mevzuata aykırı ilave ücret alınmasına yaptırım öngören yönetmelik hükmünü ve iade işlemini hukuka uygun bularak davayı reddetti; 30.01.2025 tarihli yeni Özel Hastaneler Yönetmeliği'nin müeyyide formunda da aynı yaptırımın bulunduğunu tespit etti.

Ayrıca Anayasa Mahkemesi, sağlık durumunun ciddiyeti bilinen veya bilinmesi gereken hastaya gerekli acil sağlık hizmetinin sunulmaması ya da sistemsel bir işlevsizlik sonucu ölüm hâlinde sorumluların yargılanmamasının yaşam hakkını ihlal edebileceğini belirtmiştir (B. No: 2021/27846, 31.10.2024). Bu kararda ihlal, bir saati aşkın süre ambulans çağırmayan kolluk görevlileri bakımından tespit edilmiş; hastanede yoğun bakım bulunamaması nedeniyle geç sevke ilişkin şikâyet, önce olağan yollara başvurulmadığı için incelenmemiştir.

Sık sorulan sorular

Özel hastane acil hastayı geri çevirebilir mi?

Hayır. Özel hastaneler de acil başvuruyu kabul etmek, ilk değerlendirme ve stabilizasyonu sağlamakla yükümlüdür. Kapasite yetersizse hasta stabil hâle getirildikten sonra uygun koşullarla sevk edilir.

Acil serviste benden para istenebilir mi?

Acil hâl sürdüğü müddetçe genel sağlık sigortalısından ilave ücret alınamaz. Acil hâl sona erdikten sonra ücret istenebilmesi için bu durumun imzalı bilgilendirme formuyla bildirilmesi gerekir.

Sevk sırasında hastanın durumu kötüleşirse kim sorumludur?

Hasta, sevk edildiği tesise kabul edilene kadar sevk eden tesisin sorumluluğundadır. Gecikme veya uygunsuz sevk, kamu hastanesinde hizmet kusuru, özel hastanede hastanenin sorumluluğu olarak değerlendirilir.

Hekim hatası bulunmazsa dava kaybedilir mi?

Kamu hastanelerinde zorunlu değil. Sevkte saatlerce gecikme veya yer bulunamaması gibi organizasyon eksiklikleri, hekime kusur yüklenemese bile idarenin hizmet kusurunu oluşturabilir.

Dayanak mevzuat

• Yataklı Sağlık Tesislerinde Acil Servis Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ (RG 13.09.2022) m. 2/2, 4/b, 8/3, 8/7, 11/1, 11/2, 11/8, 12, 14/2
• Acil Sağlık Hizmetleri Yönetmeliği m. 15, 24
• 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu ek m. 11/4
• 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m. 73
• Sosyal Güvenlik Kurumu Sağlık Uygulama Tebliği 1.9.1/6
• Danıştay 10. Daire, 12.02.2024, 2022/216 E., 2024/104 K.
• Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 28.09.2022, 2020/3366 E., 2022/6010 K.
• Danıştay 10. Daire, 24.02.2025, 2021/3472 E., 2025/1084 K.
• Anayasa Mahkemesi, B. No: 2021/27846, 31.10.2024