Karşılıksız çek: hamilin hakları ve izlenecek yol

Çek, görüldüğünde ödenmesi gereken bir ödeme aracıdır; üzerine yazılan vade kaydı hükümsüzdür (6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 795). Hamil çeki bankaya ibraz ettiğinde hesapta yeterli para bulunmazsa, hamilin talebiyle çekin arkasına "karşılıksızdır" şerhi düşülür. Bu şerh, hem hukuki takip hem de ceza şikâyeti için başlangıç belgesidir.

Aşağıda ibraz süreleri, bankanın ödeme yükümlülüğü, çek borçlularına karşı tahsil yolları, cezai süreç ve hamilin saklaması gereken belgeler sırasıyla ele alınmaktadır. Süreler kısa olduğundan, ibrazın son gününü çeki teslim aldığınız gün hesaplamak en etkili önlemdir.

İbraz süreleri ve ileri tarihli çek

TTK m. 796'ya göre çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde bankaya ibraz edilmelidir. Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çekte süre, düzenleme ve ödeme yerleri aynı kıtadaysa 1 ay, farklı kıtalardaysa 3 aydır. Süre çekte yazılı düzenleme tarihinin ertesi günü başlar; son gün tatile rastlarsa izleyen ilk iş günü sona erer (TTK m. 796, 816). Çekin takas odasına verilmesi de ibraz sayılır (TTK m. 798).

İleri tarihli çeklerde 5941 sayılı Çek Kanunu geçici m. 3 uyarınca 31.12.2028 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce yapılan ibraz geçersizdir; bu tarih 7566 sayılı Kanun'la uzatılmıştır. Hukuki takip yapılabilmesi için çekin, üzerindeki düzenleme tarihine göre kanuni süre içinde ibraz edilmesi ve karşılıksızdır işlemine tabi tutulması şarttır (Çek Kanunu m. 3).

Karşılıksızdır işlemi ve bankanın ödeme yükümlülüğü

Karşılıksızdır işlemi hamilin talebiyle yapılır. Çekin arka yüzüne ibraz tarihi, hesap durumu, bankanın ödediği miktar ve ibraz eden kişinin adı soyadı yazılır; şerh banka yetkilisi ve ibraz eden tarafından imzalanır. Hamil imzadan kaçınırsa işlem yapılmaz (Çek Kanunu m. 3). Şerhte ibraz tarihinin bulunması hayati önemdedir: Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, ibraz tarihi taşımayan bir banka şerhini ibrazın kanıtı saymamış ve bu belgenin kambiyo senedi niteliği taşımadığını, icra mahkemesinin bunu kendiliğinden gözetmesi gerektiğini belirtmiştir (12.02.2025, 2024/7546 E., 2025/1067 K.).

Muhatap banka, süresinde ibraz edilen ve ibraz edeni düzenleyen olmayan her çek yaprağı için, hesapta hiç karşılık yoksa belirli bir tutara kadar ödeme yapar; karşılık kısmen varsa kısmi karşılığa ek ödeme yapar (Çek Kanunu m. 3). Tutar her yıl Ocak ayında Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasınca belirlenir ve 30.01.2026'dan itibaren 16.350 TL'dir (TCMB Tebliği, Sayı: 2026/4, Resmî Gazete 29.01.2026). Çek bedeli bu tutarın altındaysa banka çek bedelini öder. Çek, üzerinde yazılı baskı tarihinden itibaren 5 yıl içinde ibraz edilmezse bankanın bu sorumluluğu sona erer. Takas yoluyla ibraz edilen çeklerde kısmi ödeme yapılmaz; ancak banka sorumluluk tutarını öder ve hesaptaki kısmi karşılık hamil lehine 15 gün bloke edilir (m. 8).

Kimlerden ve hangi yolla tahsil edilir?

Çeki düzenleyen (keşideci), cirantalar ve aval verenler hamile karşı müteselsilen sorumludur; hamil, sıraya bağlı kalmadan bunlardan birine, birkaçına veya hepsine birden başvurabilir (TTK m. 818 yollamasıyla m. 724). Ciranta, aksi şart edilmedikçe çekin ödenmemesinden sorumludur (TTK m. 685). Çek borçluları, önceki hamillerle aralarındaki kişisel ilişkilere dayanan def'ileri, hamil çeki bilerek borçlunun zararına edinmedikçe ona karşı ileri süremez (TTK m. 687). Hamil; ödenmeyen bedeli, ibraz gününden itibaren faizini, giderleri ve çek bedelinin binde üçünü aşmayan komisyonu isteyebilir (TTK m. 810). Başvurma hakkı, süresinde ibrazın ve ödenmemenin banka şerhi, takas odası beyanı veya protestoyla belgelenmesine bağlıdır (TTK m. 808).

Kambiyo senetlerine özgü haciz yolu

Hamil, çekin aslıyla icra dairesine başvurarak kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatabilir (2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK) m. 167 vd.). Borçluya 10 günlük ödeme süresi içeren ödeme emri gönderilir; borçlu itirazlarını 5 gün içinde icra mahkemesine bildirmek zorundadır ve itiraz, satış dışındaki takip işlemlerini durdurmaz (İİK m. 168–170). Borçlunun mallarını kaçırma riski varsa ayrıca ihtiyati haciz istenebilir; mahkeme kural olarak teminat ister (İİK m. 257, 259).

Zamanaşımı

Hamilin düzenleyene, cirantalara ve diğer çek borçlularına başvurma hakkı, ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; çeki ödeyen bir borçlunun diğerlerine başvurma hakkı da ödeme veya kendisine dava açılması tarihinden itibaren 3 yıldır (TTK m. 814). Zamanaşımı dolmuş ya da ibraz süresi kaçırılmışsa hamil, düzenleyene karşı sebepsiz zenginleşme hükümlerine (TTK m. 818 yollamasıyla m. 732; zamanaşımı 1 yıl) veya çekin verilmesine yol açan temel ilişkiye dayanabilir. Ticari nitelikteki alacak davalarında dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır (TTK m. 5/A).

Cezai yön: şikâyet, yaptırım ve etkin pişmanlık

Kanuni süre içinde ibraz edilip karşılıksızdır işlemi yapılan çek için, bu işleme sebebiyet veren kişi hakkında hamilin şikâyeti üzerine her bir çek için 1.500 güne kadar adli para cezası verilir; ceza, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder; yargılama sırasında da bu yasağı koruma tedbiri olarak uygular (Çek Kanunu m. 5). Hesap tüzel kişiye aitse sorumluluk, mali işleri yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesine, böyle bir belirleme yoksa yönetim organını oluşturan gerçek kişilere aittir.

Bu suç için doğrudan hapis cezası öngörülmemiştir; ancak ödenmeyen adli para cezası, kamuya yararlı işte çalıştırma seçeneği tanınmaksızın doğrudan hapse çevrilir. Ön ödeme, uzlaşma ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz (m. 5). Karşılıksız çeke yeniden doğrudan hapis cezası getirilmesi zaman zaman gündeme gelse de bu yazının güncellendiği tarih itibarıyla m. 5'te böyle bir değişiklik yapılmamıştır.

• Mahkeme: Davaya icra mahkemesi bakar. Çekin ibraz edildiği veya hesabın bulunduğu banka şubesinin yeri ya da hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesine başvurulabilir.
• Şikâyet süresi: Çek Kanunu m. 5'in yollamasıyla İİK m. 347 uygulanır: şikâyet, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde yapılmalıdır. Hamil fiili çoğunlukla karşılıksızdır işlemi sırasında öğrendiğinden, 3 aylık süreyi bu tarihten hesaplamak güvenli yoldur.
• Etkin pişmanlık: Karşılıksız kalan bedel, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödenirse yargılama aşamasında davanın düşmesine, hüküm kesinleştikten sonra ise hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir. Şikâyetten vazgeçme de aynı sonucu doğurur (m. 6).
• Yasağın kaldırılması: Mahkûm olan kişi, cezanın infazından itibaren 3 yıl ve her hâlde yasağın konulmasından itibaren 10 yıl geçtikten sonra yasağın kaldırılmasını isteyebilir. Yasağa rağmen çek düzenlemek 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası gerektirir (m. 6, 7).

Hamilin saklaması gereken belgeler

• Çekin aslı ile ön ve arka yüzünün okunaklı fotokopisi. Kısmi ödeme yapıldıysa bankanın ücretsiz verdiği onaylı fotokopi takipte ve şikâyette ispat aracı olarak kullanılabilir (Çek Kanunu m. 3).
• İbraz tarihini, hesap durumunu ve bankanın ödediği tutarı gösteren, banka yetkilisince imzalanmış karşılıksızdır şerhi.
• Çeki teslim alırken yapılan karekod sorgusunun çıktısı. Karekodla hesap sahibinin son beş yıldaki karşılıksız çekleri ve hakkında yasak bulunup bulunmadığı görülebilir (TTK m. 780). Lehtar, karekodlu çeki sisteme kaydetmekle de yükümlüdür (Çek Kanunu m. 3).
• Çekin verilmesine yol açan temel ilişkinin belgeleri: fatura, irsaliye, sözleşme, teslim tutanağı ve yazışmalar. Bunlar hem bedelsizlik savunmasına karşı hem de zamanaşımından sonra temel ilişkiye dayanarak tahsil için gereklidir.
• Bankadan istenerek alınan, düzenleyenin bankaca bilinen adresleri (Çek Kanunu m. 2).
• İbrazın son gününü, 3 aylık şikâyet süresini ve 3 yıllık zamanaşımını gösteren bir takvim notu.

Sık sorulan sorular

Çeki ibraz süresi geçtikten sonra bankaya götürdüm; ne kaybettim?

Geç ibraz, kambiyo hukukuna dayalı başvuru hakkının, bankanın yasal ödeme yükümlülüğünün ve ceza şikâyetinin dayanağını ortadan kaldırır. Alacak ise tamamen kaybolmaz; düzenleyene karşı sebepsiz zenginleşme veya temel ilişki üzerinden genel hükümlere göre takip ya da dava yoluna gidilebilir.

Bankanın ödediği tutar alacağımdan düşülür mü?

Evet. Şerhte bankanın ödediği miktar ve bunun düşülmesinden sonra karşılıksız kalan tutar ayrı ayrı gösterilir; takip ve şikâyet bu kalan tutar üzerinden yürür. Bankanın yaptığı ödeme, kanun gereği hesap sahibine kullandırılmış bir kredi hükmündedir.

Çeki ciro ettiğim kişiye ödedim; kime başvurabilirim?

Çeki ödeyen ciranta, kendinden önceki cirantalara ve düzenleyene başvurabilir. Bu hak, ödeme tarihinden veya ciranta aleyhine dava açıldığı tarihten itibaren 3 yıl içinde kullanılmalıdır (TTK m. 814). Ödeme karşılığında çekin aslı ve şerh teslim alınmalıdır.

Düzenleyen borcu öderse ceza davası ne olur?

Karşılıksız kalan bedelin faiziyle birlikte tamamen ödenmesi etkin pişmanlık sayılır: dava düşer, hüküm kesinleşmişse bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar ve yasağın kaldırıldığı Risk Merkezine bildirilir (Çek Kanunu m. 6).

Dayanak mevzuat

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 5/A, 685, 687, 724, 732, 780, 795, 796, 798, 808, 810, 814, 816, 818
• 5941 sayılı Çek Kanunu m. 2, 3, 5, 6, 7, 8, geçici m. 3 (7566 sayılı Kanun'la değişik)
• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 167–170, 257, 259, 347
• Çek Defterlerinin Baskı Şekline ve Bankaların Hamile Ödemekle Yükümlü Olduğu Miktarın Belirlenmesine İlişkin Tebliğ (Sayı: 2010/2)'de Değişiklik Yapılmasına Dair Tebliğ (Sayı: 2026/4), Resmî Gazete 29.01.2026, sayı 33152
• Yargıtay 12. Hukuk Dairesi, 12.02.2025, 2024/7546 E., 2025/1067 K.