Vasiyetnamenin iptali davası: sebepler, süreler, ispat, sağlık raporu

Vasiyetnamenin iptali davası, miras bırakanın ölüme bağlı tasarrufunun hukuken sakat olduğu iddiasıyla ortadan kaldırılmasını amaçlar. Tenkis davasından farkı burada belirginleşir: tenkiste vasiyetname geçerlidir ama saklı payı aştığı ölçüde indirilir; iptalde ise tasarrufun kendisi, sınırlı sayıdaki kanuni sebeplerden biri nedeniyle geçersiz kılınır. Uygulamada iki talep çoğu zaman "iptal, olmadığı takdirde tenkis" şeklinde terditli olarak birlikte ileri sürülür.

Sakat bir vasiyetname kendiliğinden hükümsüz değildir. Dava açılmazsa ve süreler geçerse, ehliyetsiz bir kişinin yaptığı vasiyetname bile hüküm doğurmaya devam eder. Bu nedenle iptal sebebinin, sürenin ve delillerin baştan doğru kurgulanması belirleyicidir.

İptal sebepleri

Kanun iptal sebeplerini sınırlı olarak sayar (4721 sayılı TMK m. 557). Bunların dışında kalan gerekçeler, örneğin miras bırakanın bir çocuğunu haksız biçimde kayırdığı veya vasiyetnameden sonra aile ilişkilerinin düzeldiği iddiası, tek başına iptal sebebi değildir.

1. Tasarruf ehliyetinin bulunmaması

Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak ve on beş yaşını doldurmuş olmak gerekir (TMK m. 502). Ayırt etme gücü, yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzeri sebeplerle akla uygun davranma yeteneğinden yoksun olmamaktır (TMK m. 13). Bu kavram nispidir: Aynı kişi basit bir işlem için ehil, karmaşık bir vasiyetname için ehliyetsiz sayılabilir. Belirleyici olan, vasiyetnamenin yapıldığı gün ve saatteki durumdur. İleri yaş, ağır hastalık veya demans tanısı tek başına ehliyetsizlik anlamına gelmez; bunların o işlem bakımından muhakeme yeteneğini ortadan kaldırıp kaldırmadığı tıbbi delillerle ortaya konur.

2. İrade sakatlıkları

Yanılma, aldatma, korkutma veya zorlama etkisiyle yapılan ölüme bağlı tasarruf geçersizdir. Ancak miras bırakan yanıldığını veya aldatıldığını öğrendiği ya da korkutma veya zorlamanın etkisinden kurtulduğu günden itibaren bir yıl içinde tasarruftan dönmezse tasarruf geçerli sayılır (TMK m. 504/1). Kişinin veya şeyin belirtilmesinde açık bir yanılma varsa ve gerçek arzu kesin olarak tespit edilebiliyorsa iptal yerine düzeltme yoluna gidilir (TMK m. 504/2). Yaşlı bir miras bırakanı yanında tutan, çevresinden yalıtan ve vasiyetnameyi kendisi lehine yaptıran yakın akraba iddiası bu başlıkta en sık karşılaşılan durumdur; ancak ispatı zordur ve genellikle ehliyetsizlik iddiasıyla birlikte ileri sürülür.

3. Hukuka veya ahlâka aykırılık

Tasarrufun içeriği, bağlandığı koşullar veya yüklemeler hukuka ya da ahlâka aykırıysa iptal edilebilir (TMK m. 557/3). Hukuka veya ahlâka aykırı koşul ve yüklemeler bağlı oldukları tasarrufu geçersiz kılar; buna karşılık anlamsız veya yalnız başkalarını rahatsız edici koşullar yok sayılır (TMK m. 515).

4. Şekle aykırılık

Resmî, el yazılı veya sözlü vasiyetnamenin kanuni unsurlarından birinin eksikliği de iptal sebebidir (TMK m. 557/4). El yazılı vasiyetnamede yazı ve imzanın miras bırakana ait olmadığı veya metin üzerinde sonradan oynama yapıldığı iddiası da uygulamada bu başlıkta incelenir.

Davayı kim, kime karşı açar?

İptal davasını, tasarrufun iptalinde menfaati bulunan mirasçı veya vasiyet alacaklısı açabilir (TMK m. 558/1). Yasal mirasçı, önceki bir vasiyetnameyle lehine kazandırma yapılmış kişi veya miras bırakanın başka mirasçısı yoksa Hazine bu sıfatı taşıyabilir. Dava, tasarrufun tamamına veya bir kısmına yönelik olabilir. Sakatlık, lehine kazandırma yapılan kişinin veya yakınlarının düzenlemeye katılmasından kaynaklanıyorsa yalnız bu kazandırmalar iptal edilir (TMK m. 558/2-3). Davalı taraf, iptal edilmek istenen tasarruftan yararlanan kişilerdir; birden fazla lehtar varsa iptal kararının hepsine karşı sonuç doğurması için tamamının davalı gösterilmesi yerinde olur.

Dava asliye hukuk mahkemesinde görülür (6100 sayılı HMK m. 2). Yetkili mahkeme miras bırakanın son yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m. 576/2).

Süreler

İptal davası açma hakkı, davacının tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamenin açılma tarihinden itibaren iyiniyetli davalılara karşı on, iyiniyetli olmayanlara karşı yirmi yıl geçmekle düşer (TMK m. 559/1). Bu süreler hak düşürücüdür; hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir. Yargıtay, bir yıllık sürenin vasiyetnamenin sulh hukuk mahkemesince açılıp okunmasına ilişkin kararın kesinleşmesinden sonra işlemeye başladığını kabul etmektedir (Yargıtay 3. HD, 25.05.2017, 2016/1456 E., 2017/8128 K.). Hükümsüzlük, def'i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 559/2); örneğin vasiyet alacaklısının açtığı tenfiz davasında savunma olarak.

Terditli olarak tenkis de istenecekse onun süresi ayrıca hesaplanmalıdır: saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamenin açılmasından itibaren on yıl (TMK m. 571/1).

İspat ve sağlık raporlarının değeri

İspat yükü iptal sebebini ileri süren davacıdadır (TMK m. 6). Kanun herkesin ayırt etme gücüne sahip olduğunu esas aldığından, ehliyetsizliği iddia eden taraf bu karineyi çürütmelidir. Uygulamada ehliyet tartışmasında şu deliller önem taşır:

• Vasiyetnameden önceki ve sonraki dönemlere ait hastane kayıtları, epikrizler, reçeteler, psikiyatri ve nöroloji muayeneleri, görüntüleme sonuçları;
• Düzenleme sırasında alınan hekim raporu;
• Resmî vasiyetnamede memur ve tanıkların gözlemleri;
• Miras bırakanın aynı dönemde yaptığı diğer hukuki işlemler ve tanık beyanları.

Noterde vasiyetname yapılırken alınan tek bir hekim raporu, ehliyetin kesin kanıtı değildir. Ayırt etme gücünün tespiti tıbbi uzmanlık gerektirdiğinden (HMK m. 266), Yargıtay tüm tıbbi belgeler toplandıktan sonra kural olarak Adli Tıp Kurumundan rapor alınmasını aramaktadır. El yazılı vasiyetnamede yazının miras bırakana aidiyeti tartışılıyorsa, miras bırakanın tartışmasız yazı ve imza örnekleri toplanarak denetime elverişli bir grafoloji incelemesi yaptırılmalıdır.

Sık yapılan hatalar: vasiyetnamenin okunmasından sonra bir yıllık sürenin işlemeye başladığını gözden kaçırmak; dava dilekçesinde iptal sebebini belirsiz bırakmak; lehtarların bir kısmını davalı göstermemek; ehliyet iddiasını yalnız tanıkla ispatlamaya çalışıp tıbbi kayıtları getirtmemek.

Emsal kararlar

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 20.11.2017, 2016/5336 E., 2017/16125 K. Mirasçısı bulunmayan 83 yaşındaki miras bırakan, el yazılı vasiyetnamesiyle taşınmazlarını ve banka hesaplarını davalılara bırakmış; davayı tek mirasçı sıfatıyla Hazine açmıştı. Mahkeme, düzenleme sırasında serbest hekimden alınan rapora dayanarak davayı reddetmişti. Daire, ayırt etme gücünün nispi bir kavram olduğunu, miras bırakana ait tüm doktor raporları, tıbbi belgeler ve filmler getirtilerek Adli Tıp Kurumundan rapor alınması gerektiğini belirtmiş; ayrıca vasiyetnamenin miras bırakanın eli ürünü olup olmadığının bilimsel yöntemlerle incelenmesini istemiştir. Kararda “Ehliyetsiz kişilerin yaptığı vasiyetnameler kendiliğinden batıl olmaz.” denilerek iptal davasının zorunluluğu da vurgulanmıştır.

Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 23.12.2024, 2024/1048 E., 2024/5879 K. Evlat edinilen davacı, kendisini mirasçılıktan çıkaran noter vasiyetnamesinin iptalini istemiştir. Vasiyetname sulh hukuk mahkemesince açılıp okunmuş ve davacıya yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesi aracılığıyla tebliğ edilmişti. Davacı, aynı miras bırakanın sonraki vasiyetnamelerine karşı açtığı başka bir iptal davasıyla birleştirme gerektiğini savunmuşsa da ilk derece mahkemesi davayı TMK m. 559'daki bir yıllık hak düşürücü süre geçtiği gerekçesiyle reddetmiş, istinaf ve temyiz aşamalarında karar onanmıştır. Her vasiyetname için sürenin ayrı izlenmesi gerektiğini gösteren bir örnektir.

Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 12.11.2018, 2018/5403 E., 2018/11342 K. Davacı, eski kanun döneminde yazılmış el yazılı vasiyetname üzerinde sonradan karalama ve oynama yapıldığını ileri sürerek iptal istemişti. Mahkeme ise vasiyetnamede tarih bulunmadığı gerekçesiyle iptal kararı vermişti. Daire, tarihin aslında vasiyetnamenin üst kısmında yazılı olduğunu tespit etmiş; davacının talebi tahrifat iddiasına dayandığından mahkemenin bu iddiayı araştırması gerektiğini, talebi aşarak başka bir sebeple karar veremeyeceğini belirterek hükmü bozmuştur.

Sık sorulan sorular

Noterde doktor raporuyla yapılan vasiyetname iptal edilebilir mi?

Edilebilir. Hekim raporu güçlü bir delildir ancak mahkemeyi bağlamaz; diğer tıbbi kayıtlar ehliyetsizliği gösteriyorsa Adli Tıp Kurumu incelemesiyle aksi sonuca varılabilir.

Bir yıllık süre ne zaman başlar?

Davacının tasarrufu, iptal sebebini ve hak sahibi olduğunu öğrenmesiyle başlar; Yargıtay bu süreyi vasiyetnamenin açılıp okunmasına ilişkin kararın kesinleşmesinden itibaren işletmektedir. Her hâlde açılmadan itibaren on veya yirmi yıllık üst sınır vardır (TMK m. 559).

Süre geçtikten sonra hiçbir şey yapılamaz mı?

Dava açılamaz; ancak vasiyetten yararlanan kişi tenfiz veya başka bir dava açarsa, hükümsüzlük def'i olarak her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 559/2).

Vasiyetname iptal edilirse ne olur?

İptal edilen kısım bakımından yasal miras hükümleri uygulanır. Varsa iptal edilen vasiyetnameden önceki geçerli vasiyetname yeniden gündeme gelebilir; bu durumda tenkis süreleri iptal kararının kesinleşmesinden itibaren işler (TMK m. 571/2).

Dayanak mevzuat

• 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 6, 13, 502, 504, 515, 557, 558, 559, 571, 576
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 2, 266
• Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 20.11.2017, 2016/5336 E., 2017/16125 K.
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 23.12.2024, 2024/1048 E., 2024/5879 K.
• Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 12.11.2018, 2018/5403 E., 2018/11342 K.