Olay sorusu nasıl çözülür? Sorun, kural, uygulama, sonuç

Önce soruyu, sonra olayı okuyun

Olay sorusu, kısa bir hikâye ve onun altındaki bir ya da birkaç sorudan oluşur. Önce soruları okuyun: sizden kimin hakkında, hangi açıdan değerlendirme istendiğini öğrenirsiniz. Sonra olayı ikinci kez, kalem elinizde okuyun ve hukuki önemi olabilecek her bilgiyi işaretleyin: yaş, tarih, süre, kişinin sıfatı (memur, milletvekili, tacir), yapılan işlemin türü.

Sınav olaylarındaki ayrıntılar nadiren süs içindir. Bir yaş, bir saat ya da “yazılı olarak” gibi bir ayrıntı yazılmışsa çoğu zaman bir unsura bağlanır. Cevabın sonunda kullanmadığınız bir bilgi kaldıysa bir sorunu atlamış olabilirsiniz.

Dört adım: sorun, kural, uygulama, sonuç

1. Sorun: Hukuki soruyu cevaplanabilir bir soru cümlesi olarak yazın: “B, A'nın zararını gidermekle yükümlü müdür?” Olayı yeniden anlatmak sorun tespiti değildir.
2. Kural: Soruyu çözen maddeyi gösterin ve unsurlarına ayırın. Birden fazla kural uygulanabiliyorsa önce genel kuralı, sonra özel kuralı veya istisnayı yazın.
3. Uygulama: Her unsuru olaydaki somut bilgiyle eşleştirin: “B'nin telefonuna bakarak hızla gitmesi özen yükümlülüğüne aykırıdır; kusur unsuru gerçekleşmiştir.” Cevabın en uzun kısmı ve ağırlık merkezi bu adımdır.
4. Sonuç: Sorduğunuz soruya açık bir cevap verin: evet, hayır ya da hangi şartla. Sonuç uygulamadan çıkmalı, yeni bilgi içermemelidir.

Bu yöntemin mantığına hukuki tasım (silojizm) denir: kural büyük önerme, olay küçük önermedir, sonuç ikisinden çıkar. Birden fazla soru veya sorun varsa dört adımı her biri için ayrı bir başlık altında tekrarlayın.

Uygulama adımındaki farkı bir örnekle görün. Zayıf uygulama: “A memur olduğu için aday olamaz.” Güçlü uygulama: “A, devlet hastanesinde memur statüsünde çalışmaktadır; m.76/3 kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlilerini sayar. A görevinden ayrılma isteğinde bulunmadığına göre aday olamaz.” İkinci cevap, kuraldaki ölçüyü olaydaki somut bilgiyle tek tek karşılaştırır.

Kim, kimden, neyi, hangi sebeple isteyebilir?

Özel hukuk olaylarında çözümü kolaylaştıran soru şudur: kim, kimden, neyi, hangi hukuki sebebe dayanarak isteyebilir? Önce talep sahibini ve talebin konusunu (tazminat, ödeme, geri verme) belirleyin, sonra bu talebi destekleyen kuralı arayın. Ardından karşı tarafın ileri sürebileceği savunmaları sırayla inceleyin: talebi ortadan kaldıran veya azaltan bir kural var mı?

İspatı da unutmayın. Kanunda aksine bir hüküm yoksa herkes hakkını dayandırdığı olguları ispatla yükümlüdür (TMK m.6). Bu yüzden haksız fiilde zarar gören, zararını ve zarar verenin kusurunu ispat eder (TBK m.50/1); tazminatın indirilmesini isteyen ise indirimi haklı kılan olguyu ispat etmelidir.

Ceza ve anayasa olaylarında soru biraz değişir. Ceza olayında “Fail hangi suçu işledi, cezayı etkileyen bir durum var mı?”, anayasa olayında “Hangi hakka veya yetki kuralına dokunuldu, bu müdahale Anayasaya uygun mu?” diye sorarsınız. Dört adım aynen geçerlidir.

Belirsiz bilgi ve alternatif çözüm

Olayda bir bilgi eksikse onu uydurmayın, görmezden de gelmeyin. “Olayda B'nin yaşı belirtilmemiştir. B ergin ise …; değilse …” biçiminde iki ihtimali ayrı ayrı çözün. Bir konu öğretide veya yargı kararlarında tartışmalıysa görüşleri kısaca gösterin ve gerekçeli olarak birini seçin. Seçtiğiniz görüşe göre sonuca ulaşın; “bu konu tartışmalıdır” deyip bırakmak cevabı yarım bırakır.