Sözleşme serbestisi ve şekil şartı nedir?

Sözleşme serbestisi, kişilerin sözleşme yapıp yapmamaya, kiminle ve hangi içerikte sözleşme yapacaklarına kanunun çizdiği sınırlar içinde serbestçe karar verebilmesidir. Şekil şartı ise kanunun bazı sözleşmelerin geçerliliğini yazılı veya resmî şekilde yapılmalarına bağlamasıdır ve sözleşme serbestisinin önemli sınırlarından biridir.

Dayanak

Sözleşme hürriyeti Anayasa'nın 48. maddesiyle güvence altındadır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 26. maddesine göre taraflar, sözleşmenin içeriğini kanunda öngörülen sınırlar içinde özgürce belirleyebilir. Şekle ilişkin genel kurallar TBK'nın 12 ile 17. maddeleri arasında yer alır.

Serbestinin sınırları

Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin yalnız bazı hükümleri bu nitelikteyse kural olarak yalnız o hükümler geçersiz olur; ancak bu hükümler olmadan sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa sözleşmenin tamamı hükümsüz olur.

Şekil şartı

Kural olarak sözleşmeler hiçbir şekle bağlı değildir; sözlü anlaşma da geçerlidir. Ancak kanun bir şekil öngörmüşse bu, kural olarak geçerlilik şeklidir ve şekle uyulmadan kurulan sözleşme hüküm doğurmaz. Başlıca örnekler:

• Taşınmaz satışı ve satış vaadi: Resmî şekil (TBK m. 237).
• Kefalet: Yazılı şekil; kefilin sorumlu olacağı azami miktar ve kefalet tarihi belirtilmeli, bunlar ile varsa müteselsil kefil olma iradesi kefilin kendi el yazısıyla yazılmalıdır (TBK m. 583).
• Bağışlama vaadi: Yazılı şekil; konusu taşınmaz ise resmî şekil (TBK m. 288).

Yazılı şekilde yapılması gereken sözleşmelerde borç altına girenlerin imzası bulunmalıdır. Taraflar kanunen şekle bağlı olmayan bir sözleşme için kendileri bir şekil kararlaştırmışsa, bu şekle uyulmadıkça borç altına girmemiş sayılırlar.

Geçerlilik şekli ve ispat şekli

Geçerlilik şekli sözleşmenin varlığını etkilerken, ispat şekli yalnız sözleşmenin mahkemede nasıl kanıtlanacağıyla ilgilidir. Kanunda belirlenen tutarı aşan hukuki işlemler kural olarak senetle ispat edilir; bu tutar her yıl güncellenir.

İlgili kavramlar

• Kesin hükümsüzlük
• Noter işlemleri
• Hakkın kötüye kullanılması
• Senetle ispat

Kaynaklar

1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 48
2. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 12–17, m. 26, m. 27
3. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 237, m. 288, m. 583
4. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 200