Kamulaştırmasız el atma nedir?

Kamulaştırmasız el atma, idarenin özel mülkiyetteki bir taşınmazı kanunda öngörülen kamulaştırma işlemlerini yapmadan ve bedelini ödemeden fiilen kullanmaya başlaması ya da malikin taşınmazı kullanmasını fiilen engelleyen bir kısıtlama getirmesidir. Özel mülke izinsiz yol, park, su deposu veya kanal yapılması en sık rastlanan örneklerdir.

Dayanak

Mülkiyet hakkı Anayasa'nın 35. maddesiyle güvence altındadır. Anayasa'nın 46. maddesine göre kamulaştırma ancak kamu yararının gerektirdiği hâllerde, gerçek karşılığın ödenmesi koşuluyla ve kanunda gösterilen usule göre yapılabilir. Kamulaştırmanın usulü 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nda düzenlenmiştir; Kanunun geçici 6. maddesi ise 9.10.1956 ile 4.11.1983 tarihleri arasında fiilen el konulan taşınmazlar için, önce uzlaşma yoluna başvurulmasını dava şartı sayan özel bir bedel tespiti usulü öngörür.

Türleri

• Fiili el atma: İdarenin taşınmazı bir kamu hizmeti için fiilen kullanması (ör. üzerine yol veya okul yapılması). Bu davalar adli yargıda, asliye hukuk mahkemesinde görülür.
• Hukuki el atma: Taşınmazın imar planında yol, yeşil alan, okul alanı gibi kamu hizmet alanına ayrılması ve uzun süre kamulaştırılmaması nedeniyle malikin tasarruf yetkisinin fiilen kısıtlanması. Uyuşmazlık Mahkemesi ve Yargıtay uygulamasında bu durumdaki tazminat istemlerinin idari yargıda, tam yargı davası olarak ileri sürülmesi gerektiği kabul edilmektedir.

Malikin talep hakları

Fiili el atmada malik, mahkemeden ya el atmanın önlenmesini (müdahalenin men'ini) ya da taşınmazın el atılan kısmının bedelinin ödenmesini isteyebilir. Bedel davasında mahkeme, keşif ve bilirkişi incelemesiyle taşınmazın değerini Kamulaştırma Kanunu'ndaki ölçütlere göre belirler ve bedelin ödenmesine, el atılan kısmın tapu kaydının idare adına tesciline karar verir. Malik, geçmiş dönemdeki haksız kullanım için ayrıca ecrimisil isteyebilir.

Uygulamada dikkat edilecekler

Dava açmadan önce taşınmazın tapu kaydını, imar durumunu ve el atmanın başlangıç tarihini belgeleyin; el atma tarihi, uygulanacak kurallar bakımından önem taşır. Kamulaştırmasız el atmaya ilişkin geçici hükümler ve ödeme usulü yasal değişikliklere konu olduğundan güncel düzenlemeyi kontrol etmeniz önerilir. Hangi yargı yoluna başvurulacağı, el atmanın fiili mi yoksa yalnızca imar planından mı kaynaklandığına göre değişir.

İlgili kavramlar

• Kamulaştırma
• Tam yargı davası
• Ecrimisil
• Müdahalenin men'i
• İmar planı

Kaynaklar

1. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 35
2. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, m. 46
3. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu, geçici m. 6
4. 3194 sayılı İmar Kanunu