Maddi ve şekli anlamda anayasa

İki soru: ne düzenliyor, nasıl yapılmış?

Bir kuralın “anayasa kuralı” olup olmadığını iki farklı soruyla anlayabilirsiniz. Birinci soru içeriğe bakar: kural devletin temel yapısını, organlarını, iktidarın kullanılmasını veya temel hak ve özgürlükleri mi düzenliyor? Öyleyse maddi anlamda anayasa kuralıdır; nerede yazılı olduğu önemli değildir.

İkinci soru biçime bakar: kural, “anayasa” adını taşıyan, kanunlardan daha zor bir usulle yapılıp değiştirilen ve normlar hiyerarşisinin tepesinde yer alan metinde mi? Öyleyse şekli anlamda anayasa kuralıdır; içeriği ne olursa olsun. Türkiye'de şekli anlamda anayasa, 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasıdır. Başlangıç kısmı bu metne dahildir; madde kenar başlıkları ise metinden sayılmaz (AY m.176).

Örtüşen ve örtüşmeyen alanlar

İki ölçüt çoğu zaman aynı kurala işaret eder: yasama yetkisinin TBMM'ye ait olması (AY m.7) veya temel hakların sınırlanma ölçütleri (AY m.13) hem içerik hem biçim bakımından anayasa kuralıdır. Ama iki çember tam üst üste binmez.

Şekli anlamda anayasa, maddi değil

Anayasa metninde yer aldığı hâlde devletin temel yapısıyla ilgisi zayıf hükümler. Öğretide bu tür hükümlere örnek olarak tarım ve hayvancılıkla uğraşanların korunması (AY m.45), Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu (AY m.134), kooperatifçiliğin geliştirilmesi (AY m.171) ve esnaf ve sanatkârların korunması (AY m.173) gösterilir.

Maddi anlamda anayasa, şekli değil

Devletin temel işleyişini düzenlediği hâlde kanun veya içtüzük biçiminde çıkarılmış kurallar: Milletvekili Seçimi Kanunu (2839), Siyasi Partiler Kanunu (2820), Anayasa Mahkemesi Kanunu (6216), Cumhurbaşkanı Seçimi Kanunu (6271) ve TBMM İçtüzüğü.

Anayasa koyucu bazı konuları neden Anayasaya yazar? Çünkü Anayasaya giren bir kural sıradan bir çoğunlukla değiştirilemez. Bir konuyu Anayasaya almak, onu gündelik siyasetin dışına çıkarmanın bir yoludur.

Şekli anlamda anayasanın sonuçları

Ayrımın sınavdaki önemi sonuçlarındadır. İlk sonuç değiştirme usulüdür (AY m.175). Değişiklik teklifi TBMM üye tamsayısının en az üçte biriyle, yani en az 200 milletvekiliyle yazılı olarak yapılır, Genel Kurulda iki defa görüşülür ve kabulü için üye tamsayısının beşte üçünün (360) gizli oyu gerekir. 360 ile 399 arasında oyla kabul edilen değişiklik, Cumhurbaşkanı Meclise iade etmezse halkoyuna sunulmak üzere yayımlanır. 400 ve üzeri oyla kabul edilen değişikliği Cumhurbaşkanı halkoyuna sunabilir; sunmazsa değişiklik Resmî Gazetede yayımlanır. Cumhurbaşkanı her iki durumda da kanunu bir daha görüşülmek üzere Meclise geri gönderebilir. Halkoylamasında kabul için geçerli oyların yarısından çoğu gerekir. Ayrıca m.1, m.2 ve m.3'teki hükümler değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez (AY m.4).

İkinci sonuç denetimdir. Anayasa Mahkemesi kanunları denetlerken ölçü olarak Anayasayı kullanır. Anayasa değişikliklerini ise yalnız şekil bakımından denetler; bu denetim teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığıyla sınırlıdır. Şekil denetimini Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biri (120 milletvekili) isteyebilir; kanunun yayımlandığı tarihten itibaren on gün geçtikten sonra şekil bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz (AY m.148).

Maddi anlamda anayasa olup kanun biçiminde çıkarılan kurallar ise kanun gibi değiştirilir ve kanun gibi denetlenir. Milletvekili seçimindeki ülke barajını yüzde ondan yüzde yediye indiren değişiklik bu yüzden bir kanunla yapılmıştır (7393 sayılı Kanun, 2022). Anayasa bu alanda yine de özel bir güvence koyar: seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz (AY m.67/son).

Yazısız anayasa: anayasasız devlet olmaz

Her devletin maddi anlamda bir anayasası vardır, çünkü her devlette organlar ve yetkiler bir biçimde düzenlenmiştir. Ama her devletin şekli anlamda anayasası yoktur. Birleşik Krallık'ta tek bir anayasa belgesi bulunmaz; anayasal kurallar Magna Carta (1215) ve Haklar Bildirgesi (Bill of Rights, 1689) gibi tarihî metinlerde, parlamento kanunlarında, mahkeme kararlarında ve anayasal teamüllerde yer alır. Bu nedenle “Birleşik Krallık'ın anayasası yoktur” demek yanlıştır; doğru ifade, şekli anlamda bir anayasasının bulunmadığıdır.