- Anayasa hukukunun neyi düzenlediğini,
- kamu hukuku içindeki yerini ve diğer hukuk dallarıyla ilişkisini,
- Anayasanın bağlayıcılığı ve üstünlüğü ilkesinin sonuçlarını (AY m.11),
- anayasa hukukunun kaynaklarını.
Anayasa hukuku neyi düzenler?
Anayasa hukuku, devletin temel yapısını ve siyasal iktidarın nasıl kurulduğunu, nasıl kullanıldığını ve nasıl sınırlandığını düzenleyen hukuk dalıdır. Siyasal iktidar, toplum adına bağlayıcı kararlar alma gücüdür. Tanım iki yüzü bir arada gösterir: bir yanda iktidarı kuran kurallar (kim kanun yapar, kim yönetir, kim yargılar), öbür yanda iktidarı sınırlayan kurallar (temel hak ve özgürlükler, yargısal denetim).
1982 Anayasasının yapısı bu iki yüzü yansıtır. Birinci kısım genel esasları (Cumhuriyetin nitelikleri, egemenlik, Anayasanın üstünlüğü), ikinci kısım temel hak ve ödevleri, üçüncü kısım Cumhuriyetin temel organlarını, yani yasama, yürütme ve yargıyı düzenler. Sonraki kısımlarda mali ve ekonomik hükümler, çeşitli ve geçici hükümler ile Anayasanın değiştirilmesini düzenleyen son hükümler yer alır.
Kamu hukukunun temel dalı
Hukuk geleneksel olarak kamu hukuku ve özel hukuk diye ikiye ayrılır. Özel hukuk, kural olarak eşit kişiler arasındaki ilişkileri (satış, kira, miras) düzenler. Kamu hukukunda ise ilişkinin bir tarafında kamu gücünü kullanan devlet vardır ve taraflar eşit değildir. Anayasa hukuku kamu hukukunun temel dalıdır, çünkü öteki dalların dayandığı yetki ve güvenceleri koyar.
Bunu dallar arasındaki ilişkide görebilirsiniz. İdare hukuku, idarenin işleyişini ayrıntılı olarak düzenler; ama idarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğu ve kanunla düzenleneceği, eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık olduğu Anayasada yazılıdır (AY m.123, m.125). Ceza hukukundaki suç ve cezada kanunilik güvencesi AY m.38'e, özel hukuktaki sözleşme özgürlüğü AY m.48'e, mülkiyet hakkı AY m.35'e dayanır. Hangi dalda çalışırsanız çalışın, anayasa hukuku bilgisi işinizin bir parçasıdır.
Hukuk düzeninin tepesinde: Anayasa m.11
AY m.11 iki ilke koyar. Bağlayıcılık: Anayasa hükümleri yalnız yasama, yürütme ve yargı organlarını değil, idare makamlarını, diğer kuruluşları ve kişileri de bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Anayasa bir siyasi niyet beyanı değil, uyulması zorunlu bir hukuk metnidir. Üstünlük: kanunlar Anayasaya aykırı olamaz. Bu, normlar hiyerarşisinin tepesinde Anayasanın bulunduğu anlamına gelir; ayrıntısını Ünite 6'da göreceksiniz.
Üstünlük kendiliğinden işlemez; bir güvenceye ihtiyaç duyar. Türkiye'de bu güvenceyi Anayasa Mahkemesi sağlar: kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluğunu denetler ve bireysel başvuruları karara bağlar (AY m.148). Bir kanunun Anayasaya aykırı olduğuna bağlayıcı biçimde karar verme yetkisi ona aittir. Davaya bakan mahkeme, uygulayacağı kanunu Anayasaya aykırı görürse o kanunu kendisi bir kenara bırakmaz; davayı geri bırakıp Anayasa Mahkemesine başvurur (AY m.152). Bu yola itiraz yolu veya somut norm denetimi denir.
Üstünlüğün bir sonucu da kanunların Anayasaya uygun biçimde yorumlanmasıdır. Bir hüküm birden fazla anlama elverişliyse, mahkemeler Anayasaya aykırı sonuç doğuran anlamı benimseyemez.
Anayasa hukukunun kaynakları
İlk ve en önemli kaynak yazılı Anayasadır. Ama anayasa hukukunun konuları yalnız Anayasada düzenlenmez: Milletvekili Seçimi Kanunu (2839), Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanun (298), Siyasi Partiler Kanunu (2820), Cumhurbaşkanı Seçimi Kanunu (6271), Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun (6216) ve TBMM İçtüzüğü de devletin temel işleyişini düzenler. Bu metinlerin niteliğini bir sonraki derste “maddi anlamda anayasa” kavramıyla açıklayacağız.
Anayasa Mahkemesi kararları da önemli bir kaynaktır; Resmî Gazetede yayımlanır ve herkesi bağlar (AY m.153/son). Anayasal gelenekler (teamüller), yani yazılı olmadığı hâlde uzun süre uyulan uygulamalar, yazısız anayasalarda önemli, yazılı anayasalarda tamamlayıcı bir kaynaktır. Öğreti ise kuralları açıklayan ve eleştiren yardımcı bir kaynaktır.
“Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır.
Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.”
2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.11. Güncel metin: mevzuat.gov.tr
“Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır.”
2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.152 (6771 sayılı Kanunla değişik, 2017). Güncel metin: mevzuat.gov.tr
Bir kanun hükmü, belediyelerin belirli bir sosyal yardımdan yalnız ilçede en az beş yıldır oturanları yararlandırmasını öngörüyor. Y Belediye Meclisi, bu hükmün Anayasadaki eşitlik ilkesine aykırı olduğunu düşünerek hükmü uygulamama kararı alıyor. Aynı hükme dayanan bir ret işleminin iptali için açılan davada idare mahkemesi de hükmü Anayasaya aykırı buluyor.
Çözüm iskeleti:
- Kural: Anayasa hükümleri bütün devlet organlarını, idare makamlarını ve kişileri bağlar; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz (AY m.11).
- Yetki sorusu: Bir kanunun Anayasaya aykırı olduğunu bağlayıcı biçimde kim tespit eder? AY m.148'e göre kanunların Anayasaya uygunluğunu Anayasa Mahkemesi denetler.
- Belediye meclisi: İdare, yürürlükteki bir kanunu Anayasaya aykırı bulduğu gerekçesiyle uygulamaktan kaçınamaz. Kanun, iptal edilinceye kadar yürürlüktedir; belediye meclisinin uygulamama kararı hukuka aykırıdır.
- İdare mahkemesi: Mahkeme de hükmü kendiliğinden uygulamamazlık edemez. Hükmü Anayasaya aykırı görüyorsa davayı geri bırakır ve Anayasa Mahkemesine başvurur (AY m.152/1). Anayasa Mahkemesi beş ay içinde karar vermezse mahkeme davayı yürürlükteki kanuna göre sonuçlandırır; karar, esas hüküm kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme ona uymak zorundadır (AY m.152/3).
- Yorum imkânı: Hüküm Anayasaya uygun bir anlama elverişliyse mahkeme o anlamı seçmelidir; Anayasaya uygun yorum, üstünlük ilkesinin bir gereğidir.
- Sonuç: Bağlayıcılık herkes içindir; ama bir kanunun Anayasaya aykırılığını bağlayıcı biçimde tespit etmek Anayasa Mahkemesinin işidir.
Anayasa Mahkemesi İkinci Bölüm, Arif Huseynli ve diğerleri başvurusu, B. No: 2019/39033, 28/6/2022 (RG 23/8/2022, 31932). Azerbaycan vatandaşı tıpta uzmanlık öğrencilerine, bunu yasaklayan açık bir kanun hükmü bulunmadığı hâlde, yalnız ödemeyi öngören açık bir hüküm olmadığı gerekçesiyle döner sermaye ek ödemesi yapılmamasını inceledi. Mahkemelerin kanunları Anayasa hükümleri ışığında yorumlamakla yükümlü olduğunu, birden fazla yorum mümkünse Anayasaya aykırı olanın benimsenmemesinin Anayasanın üstünlüğü ilkesinin gereği olduğunu belirtti. Mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine karar verdi. Karar, AY m.11'in mahkemeler için somut sonucunu gösterir.
“Bir mevzuat hükmünün birden farklı biçimde yorumlanmasının mümkün olduğu hâllerde Anayasa'ya aykırı olan yorumun benimsenmesinden kaçınılması Anayasa'nın üstünlüğü ilkesinin bir gereğidir.” (§ 57)
Künye ve alıntı HUKBİS karar arşivinden doğrulandı · Emsal Karar Arama
- Anayasanın bağlayıcılığı yalnız devlet organları için değil, kişiler için de geçerlidir (AY m.11/1).
- İdare de mahkemeler de yürürlükteki bir kanunu “Anayasaya aykırı” diyerek uygulamamazlık edemez; aykırılığı Anayasa Mahkemesi tespit eder (AY m.148, m.152).
- Anayasa Mahkemesi kanunları, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini ve TBMM İçtüzüğünü şekil ve esas bakımından, Anayasa değişikliklerini ise yalnız şekil bakımından denetler. Olağanüstü hâllerde ve savaş hâllerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnamelerine karşı dava açılamaz (AY m.148/1).
- İtiraz yolunda Anayasa Mahkemesi beş ay içinde karar vermezse mahkeme davayı yürürlükteki kanuna göre sonuçlandırır (AY m.152/3). Süreyi üç veya altı ay diye veren şıklar tipik çeldiricidir.
- Anayasa hukuku kamu hukukunun bir dalıdır; ilişkinin bir tarafında kamu gücünü kullanan devlet vardır.
Kamu hukuku ile özel hukuk hangi ölçütle ayrılır? Bir görüşe göre ölçüt korunan menfaattir: kamu yararını koruyan kurallar kamu hukukuna, bireylerin özel yararını koruyanlar özel hukuka girer. Diğer bir görüşe göre belirleyici olan ilişkinin taraflarıdır: taraflardan biri devlet veya bir kamu tüzel kişisiyse ilişki kamu hukukuna aittir. Üçüncü bir görüş ise ilişkide kamu gücünün kullanılıp kullanılmadığını belirleyici sayar, çünkü devlet de bazen özel kişiler gibi sözleşme yapar. Hiçbir ölçüt bütün durumları tek başına açıklamadığından ölçütler çoğu zaman birlikte kullanılır; anayasa hukuku ise hangi ölçüt alınırsa alınsın kamu hukukunun içinde kalır.
- Anayasa hukuku siyasal iktidarı kurar ve sınırlar.
- Kamu hukukunun temel dalıdır; diğer dalların anayasal dayanaklarını koyar.
- AY m.11: Anayasa herkesi bağlar; kanunlar Anayasaya aykırı olamaz.
- Aykırılığı bağlayıcı biçimde Anayasa Mahkemesi tespit eder; mahkemeler itiraz yoluyla başvurur (AY m.152).
- Kaynaklar: Anayasa, anayasal nitelikteki kanunlar ve İçtüzük, Anayasa Mahkemesi kararları, teamüller; öğreti yardımcıdır.
Kavram kartları
Karta dokunun, arka yüzü açılsın.
Kendini dene
5 soru. Cevabın hemen açıklanır; en az 4 doğru yaparsan bu ders tamamlanır.
Meslektaş Forumu'nun Öğrenci köşesinde sor; hukukçular ve diğer öğrenciler cevaplar.