Hakkın kötüye kullanılması nedir?

Hakkın kötüye kullanılması, kişinin sahip olduğu bir hakkı, hukuk düzeninin o hakkı tanıma amacıyla bağdaşmayacak biçimde ve dürüstlük kuralına açıkça aykırı olarak kullanmasıdır. Türk hukukunda bir hakkın açıkça kötüye kullanılması hukuk düzeni tarafından korunmaz.

Dayanak

Yasak, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesinin ikinci fıkrasında düzenlenmiştir. Kural, aynı maddenin birinci fıkrasındaki dürüstlük kuralının bir sonucudur ve özel hukuktaki bütün hak ve yetkiler için geçerlidir.

Unsurları

• Kişinin geçerli bir hakkı bulunmalıdır; ortada bir hak yoksa kötüye kullanmadan değil, doğrudan hukuka aykırılıktan söz edilir.
• Hak, dürüstlük kuralına aykırı biçimde kullanılmalıdır.
• Aykırılık açık olmalıdır. Yasak istisnai niteliktedir; kötüye kullanma açıkça ortaya konulamıyorsa hak sahibi korunur.

Tipik görünümleri

• Çelişkili davranış: Kişinin önceki davranışıyla karşı tarafta haklı bir güven yaratıp daha sonra bu güvene aykırı biçimde hakkını ileri sürmesi.
• Yararsız ve zarar verme amaçlı kullanım: Hak sahibinin hiçbir yararı olmadığı hâlde, yalnızca başkasına zarar vermek için hakkın kullanılması.
• Menfaatler arasında aşırı oransızlık: Hak sahibinin elde edeceği küçük bir yarara karşılık karşı tarafın çok ağır bir zarara uğraması.
• Hakkın geç kullanılması: Haklı bir sebep olmaksızın uzun süre sessiz kalınıp karşı tarafın durumunu ağırlaştıracak bir zamanda hakkın ileri sürülmesi.
• Şekle aykırılığın ileri sürülmesi: Şekle aykırı yapılmış ancak taraflarca tamamen veya büyük ölçüde ifa edilmiş bir sözleşmenin geçersizliğinin, yalnızca yükümlülükten kurtulmak amacıyla ileri sürülmesi.

Sonuçları

Hakkın kötüye kullanıldığı tespit edilirse hak sahibinin talebi korunmaz; örneğin bu talebe dayanan dava reddedilir. Kötüye kullanma başkasına zarar vermişse haksız fiil hükümlerine göre tazminat da gündeme gelebilir. Hâkim bu durumu, tarafların ileri sürmesine gerek olmaksızın kendiliğinden dikkate alır; ancak somut olaydaki koşulları dosyaya yansıtmak, iddia eden tarafın yararınadır.

İlgili kavramlar

• Dürüstlük kuralı
• Çelişkili davranış yasağı
• Sözleşme serbestisi ve şekil şartı
• Haksız fiil

Kaynaklar

1. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 2
2. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 49