Dürüstlük kuralı nedir?

Dürüstlük kuralı (objektif iyi niyet), herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken toplumda dürüst, makul ve güvenilir bir kişiden beklenen şekilde davranmasını öngören temel hukuk ilkesidir. Özel hukukun tamamına yön veren bu kural, kanun ve sözleşme hükümlerinin uygulanmasında ölçü olarak kullanılır.

Dayanak

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesine göre herkes, haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken dürüstlük kurallarına uymak zorundadır. Aynı maddenin ikinci fıkrası, bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeninin korumayacağını belirtir. Yargılamada da taraflar ve diğer ilgililer dürüstlük kurallarına uymakla yükümlüdür (HMK m. 29).

İşlevleri

• Yorum: Sözleşmeler, tarafların dürüstlük kuralına göre anlaşılması gereken ortak iradelerine göre yorumlanır.
• Tamamlama: Sözleşmede açıkça yazılmasa da bilgi verme, özen gösterme, karşı tarafı koruma ve sadakat gibi yan yükümlülükler dürüstlük kuralından doğar.
• Uyarlama: Sözleşme kurulduktan sonra öngörülemeyen olağanüstü bir durum ortaya çıkar ve borcun ifası borçlu aleyhine dürüstlük kuralına aykırı ölçüde güçleşirse, hâkimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanması istenebilir (aşırı ifa güçlüğü).
• Sınırlama: Hakların, tanınma amaçlarıyla bağdaşmayacak biçimde kullanılması engellenir.

İyi niyetten farkı

Dürüstlük kuralı, kişinin nasıl davranması gerektiğine ilişkin objektif bir ölçüdür. Buna karşılık Türk Medeni Kanunu'nun 3. maddesinde düzenlenen iyi niyet (sübjektif iyi niyet), kişinin bir hukuki eksikliği bilmemesi ve bilmesinin de beklenememesidir. Kanunun iyi niyete sonuç bağladığı durumlarda iyi niyetin varlığı asıldır; ancak durumun gereklerine göre kendisinden beklenen özeni göstermeyen kimse iyi niyet iddiasında bulunamaz.

Uygulamada dikkat edilecekler

Dürüstlük kuralına aykırılık, taraflar ileri sürmese de hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınır. Ancak bu kural, kanunun açık hükümlerini bir kenara bırakmak için değil, onların adil biçimde uygulanmasını sağlamak için başvurulan tamamlayıcı bir ölçüdür. Sözleşme ilişkilerinizde karşı tarafı etkileyecek önemli bilgileri zamanında paylaşmanız, ileride bu kurala aykırılık iddialarıyla karşılaşmanızı önler.

İlgili kavramlar

• Hakkın kötüye kullanılması
• İyi niyet
• Aşırı ifa güçlüğü
• Sözleşmenin yorumu

Kaynaklar

1. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 2
2. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu, m. 3
3. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, m. 138
4. 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu, m. 29